หลักธรรมคำสอนของ ท่านพุทธทาส อินทปัญโญ เน้นไปที่การใช้ชีวิตอย่างมีสติ การเข้าใจธรรมชาติของโลก และการฝึกจิตใจให้เยือกเย็นเพื่อรับมือกับปัญหาต่าง ๆ โดยสามารถสรุปประเด็นสำคัญได้ดังนี้
1. การใช้สติและการควบคุมอารมณ์
คำสอนพื้นฐานที่สำคัญคือการให้ความสำคัญกับสติเหนืออารมณ์ โดยท่านสอนว่า จงใช้สติ อย่าใช้อารมณ์ เพราะปัญหาทุกอย่างแท้จริงแล้ว อยู่ที่ตัวเราทั้งสิ้น หากเราสามารถควบคุมใจตนเองได้ ปัญหาภายนอกก็จะลดความรุนแรงลง
2. การมองโลกด้วย สายตาที่เยือกเย็น ท่านเน้นย้ำว่ายิ่งเรามีความมุ่งมั่นหรือความศรัทธามากเพียงใด เรายิ่งต้องมี สายตาที่เยือกเย็น กำกับไว้เสมอ
เพื่อให้เรามองเห็นความจริงว่า เหตุผลของคน ๆ หนึ่ง อาจไม่ใช่ของคนอีกคนหนึ่ง ซึ่งจะช่วยให้เกิดความเข้าใจและยอมรับความแตกต่างในสังคมได้มากขึ้น
3. การยอมรับความไม่แน่นอนและความสูญเสีย
หลักธรรมเรื่องความเป็นอนิจจังถูกถ่ายทอดผ่านคำสอนที่ว่า ในโลกกลม ๆ ใบนี้ ไม่มีคำว่า แน่นอน ดังนั้นเราจึงควรฝึกจิตใจให้ ยินดีกับสิ่งที่ได้มา และยอมรับกับสิ่งที่เสียไป การยึดติดหรือคาดหวังที่มากเกินไปถือเป็นสิ่งที่ อันตรายที่สุด
4. ความสมดุลของจิตใจและความเป็นมนุษย์
ท่านสอนให้สร้างสมดุลระหว่างความเข้มแข็งและความอ่อนโยน โดยระบุว่า เบื้องหลังความเข้มแข็ง สมควรมีความอ่อนโยน และให้ความสำคัญกับการรักษาคุณค่าของการเป็นมนุษย์มากกว่ายศถาบรรดาศักดิ์ ดังคำสอนที่ว่า ไม่เป็นขุนนางนะได้ แต่ไม่เป็นคนไม่ได้
5. การลงมือทำและความเพียร
คำสอนของท่านสนับสนุนการก้าวไปข้างหน้าและการไม่ย่อท้อต่ออุปสรรค ถ้าไม่ลองก้าว จะไม่มีวันรู้ได้เลยว่า ข้างหน้าเป็นอย่างไร ท้อแท้ได้ แต่อย่าท้อถอย พักได้ แต่อย่าหยุดอย่ายอมแพ้ ถ้ายังไม่ได้พยายามอย่างเต็มที่
6. การอยู่กับปัจจุบัน
ท่านให้ความสำคัญกับเวลาปัจจุบัน โดยสอนว่า มีแต่วันนี้ที่มีค่า ไม่มีวันหน้า วันหลัง เพราะการรอคอยพรุ่งนี้หรือจมอยู่กับเมื่อวานอาจทำให้เราเสียโอกาสในการกระทำความดีไป
นอกจากนี้ ท่านยังได้ให้แง่คิดเตือนใจเกี่ยวกับการใช้ชีวิตในโลกไว้ด้วยว่า ความสำราญกาย ต้องลงทุนด้วยความรุ่ม
ร้อนทางใจเสมอซึ่งเป็นการเตือนให้เราพิจารณาถึงราคาที่ต้องจ่ายทางจิตใจเมื่อมุ่งแสวงหาแต่ความสุขทางวัตถุสร้างสรรค์ชีวิตด้วยหลักธรรม คือกระบวนการขัดเกลาจิตใจและการดำเนินชีวิตอย่างมีสติ เพื่อเปลี่ยนสภาวะจากความรุ่มร้อนเป็นความสงบ โดยมีรายละเอียดสำคัญดังนี้
1. การจัดการอารมณ์และสัญชาตญาณด้วยสติ
แหล่งข้อมูลเน้นย้ำว่า เมื่อเกิดเหตุการณ์ที่ไม่พึงประสงค์จนเกิด โทสะ หรือสัญชาตญาณดิบเข้าครอบงำ เราต้องใช้เวลาในการระงับอารมณ์และพิจารณาตนเอง
หลักการสำคัญคือการเลือก ใช้สติ อย่าใช้อารมณ์ เพราะการบันดาลโทสะไม่เคยส่งผลดีต่อทั้งตนเองและคนรอบข้าง นอกจากนี้ ปัญหาทุกอย่างที่เกิดขึ้นแท้จริงแล้ว อยู่ที่ตัวเราทั้งสิ้น การมีสติจึงช่วยให้เรากลับมาแก้ไขที่ต้นเหตุคือใจของเราเอง
2. การสร้างจิตที่บริสุทธิ์ กุศลจิต การสร้างชีวิตที่ดีเริ่มต้นที่ จิต ไม่ใช่เครื่องแต่งกายหรือฐานะทางสังคม
แหล่งข้อมูลอธิบายว่ากุศลจิต เมื่อจิตเป็นกุศลหรือจิตดี บุคคลนั้นย่อมชื่อว่ามีความบริสุทธิ์ แม้จะเป็นการ บริสุทธิ์ชั่วขณะที่จิตเป็นกุศลก็ตาม
การระงับเวร การไม่ผูกใจเจ็บว่า คนโน้นด่าเรา คนโน้นตีเรา คือหัวใจของการกระทำให้เวรระงับลง ซึ่งเป็นการรักษาจิตใจให้คงความบริสุทธิ์ไว้
3. แนวทางการดำเนินชีวิตตามหลักท่านพุทธทาส
แหล่งข้อมูลได้สรุปหลักคิดในการสร้างสรรค์ชีวิตไว้หลายประการเพื่อให้เท่าทันความจริงของโลก เช่นการยอมรับความจริง ในโลกนี้ไม่มีคำว่าแน่นอน จึงควรฝึก "ยินดีกับสิ่งที่ได้มา และยอมรับกับสิ่งที่เสียไปความสมดุลของจิตใจ ยิ่งมีความศรัทธาแรงกล้า ยิ่งต้องมี สายตาที่เยือกเย็นและเบื้องหลังความเข้มแข็งก็สมควรมีความ อ่อนโยน กำกับอยู่เสมอ อันตรายของการคาดหวัง ท่านสอนว่าการคาดหวังคือสิ่งที่ อันตรายที่สุด และความสุขทางกายมักต้องแลกมาด้วยความรุ่มร้อนทางใจเสมอ
4. ความเพียรและการเห็นคุณค่าของปัจจุบัน
การสร้างสรรค์ชีวิตต้องอาศัยความต่อเนื่องและความตั้งใจ อย่าหยุดเดิน แม้จะท้อแท้ได้แต่ต้องไม่ท้อถอย และสามารถพักได้แต่ อย่าหยุด เพราะชีวิตต้องก้าวไปข้างหน้าเหมือนเข็มนาฬิกา
คุณค่าของวันนี้ให้ความสำคัญกับปัจจุบันเพราะ มีแต่วันนี้ที่มีค่า ส่วนวันวาน
หรือวันพรุ่งนี้อาจสายเกินไปสำหรับการเริ่มต้นทำความดี
ความสามัคคี การสร้างครอบครัวและสังคมที่สงบสุขเกิดจากการเป็นกัลยาณมิตรต่อกัน ร่วมมือกันเอาชนะความยากลำบาก และขอบคุณซึ่งกันและกัน
โดยสรุป การสร้างสรรค์ชีวิตด้วยหลักธรรมตามแหล่งข้อมูลนี้ คือการ ใช้สติรักษาจิตให้เป็นกุศลในปัจจุบันขณะ พร้อมทั้งยอมรับความเปลี่ยนแปลงของโลกด้วยความเข้าใจและความเมตตาการเป็น คน ที่สมบูรณ์ตามแนวคิดของท่านพุทธทาสและหลักธรรมในแหล่งข้อมูล ไม่ได้วัดกันที่ลาภยศหรือฐานะภายนอก แต่พิจารณาจากคุณสมบัติภายในและสภาวะของจิตใจ ดังนี้
1. มีจิตใจที่บริสุทธิ์และเป็นกุศล กุศลจิต คุณสมบัติที่สำคัญที่สุดของการเป็นคนคือ จิต โดยแหล่งข้อมูลระบุว่าการจะเป็นคนดีหรือไม่ดีไม่ได้อยู่ที่เครื่องแต่งกาย แต่อยู่ที่จิตใจ คน ที่สมบูรณ์คือผู้ที่มีกุศลจิต ซึ่งทำให้ผู้นั้นชื่อว่ามีความบริสุทธิ์ในขณะนั้น
2. มีสติและควบคุมอารมณ์ได้ คน ที่สมบูรณ์ต้อง ใช้สติ อย่าใช้อารมณ์ โดยมีคุณสมบัติดังนี้พิจารณาตนเองเมื่อเกิดปัญหา ให้หยุดนิ่งและนั่งพิจารณาตนเองว่าไม่ควรทำสิ่งที่ไม่ดี และตระหนักว่าปัญหาทุกอย่างแท้จริงแล้ว อยู่ที่ตัวเราทั้งสิ้นไม่ผูกใจเจ็บ: รู้จักระงับเวรด้วยการไม่คิดอาฆาตมาดร้ายต่อผู้ที่มาล่วงเกิน เพื่อรักษาใจให้เป็นปกติ
3. มีมุมมองที่เยือกเย็นและอ่อนโยน
สายตาที่เยือกเย็นแม้จะมีใจศรัทธาแรงกล้าเพียงใด ก็ต้องกำกับด้วยความเยือกเย็นเพื่อทำความเข้าใจเหตุผลของผู้อื่นที่อาจแตกต่างจากเรา
ความอ่อนโยนเบื้องหลังความเข้มแข็งในการดำเนินชีวิต สมควรมี ความอ่อนโยน กำกับอยู่เสมอ เพื่อรักษาความเป็นมนุษย์
4. มีความเพียรและไม่ย่อท้อ
การเป็นคนที่สมบูรณ์ต้องมีความมุ่งมั่นในการทำหน้าที่เดินหน้าเสมอ: ตระหนักว่าคนเราต้องเดินหน้าเหมือนวันเวลาที่ผ่านไปเร็ว
เพียรพยายาม มีหลักคิดว่า ท้อแท้ได้ แต่อย่าท้อถอย และ พักได้ แต่อย่าหยุด รวมถึงอย่ายอมแพ้หากยังไม่ได้พยายามอย่างเต็มที่
5. มีความกตัญญูและเป็นกัลยาณมิตร
สร้างความเมตตา อยู่ร่วมกับผู้อื่นในลักษณะครอบครัวที่สามัคคี ร่วมมือกันเอาชนะความยากลำบาก และให้ ความเมตตาต่อผู้อื่น เติบโตอย่างทรงพลัง
รู้จักขอบคุณ มีนิสัยยกย่องการเจริญเติบโตของกันและกัน และรู้จัก ขอบคุณซึ่งกันและกัน
6. ยอมรับความเป็นจริงและอยู่กับปัจจุบัน
ปล่อยวางและยอมรับ ฝึกจิตให้ ยินดีกับสิ่งที่ได้มา และยอมรับกับสิ่งที่เสียไปเพราะเข้าใจว่าในโลกนี้ไม่มีอะไรแน่นอน
เห็นค่าของวันนี้ ตระหนักว่า มีแต่วันนี้ที่มีค่า และไม่ผัดวันประกันพรุ่งในการกระทำความดี เพราะพรุ่งนี้อาจสายเกินไป
สรุปสั้น ๆ คือ การเป็น คน ตามแนวคิดนี้คือการเป็นผู้ที่ จิตดี มีสติ มีความเมตตา และมีความพยายาม ซึ่งสำคัญยิ่งกว่าการมีตำแหน่งเป็นขุนนางแต่ขาดคุณธรรม
